In-vitro diagnostica en CE-markering

Vragen over in-vitro diagnostica en CE-markering

CE, wat betekent dat eigenlijk? Wat wordt verstaan onder het begrip in vitro diagnosticum? En wat is er veranderd op 7 december 2003? Binnen de medische hulpmiddelen vormen de in vitro diagnostica (IVD’s) een aparte groep en als sluitstuk op de reeds bestaande regelgeving voor de medische hulpmiddelen is het Besluit in-vitro diagnostica van 22 juni 2001, Stb. 385 (verder IVD-besluit) van kracht geworden. In het IVD-besluit zijn regels en eisen opgenomen met betrekking tot het in de handel brengen en de kwaliteit en veiligheid van IVD’s.

Het IVD-besluit is gebaseerd op de Europese Richtlijn 98/79/EG betreffende medische hulpmiddelen voor in vitro diagnostiek. Alle Europese lidstaten zijn verplicht deze richtlijn in hun nationale wetgeving op te nemen, hetgeen het vrije handelsverkeer bevorderd.

Het IVD-besluit richt zich vooral op de fabrikanten van in vitro diagnostica en minder op de wederverkopers en gebruikers. Bij veel gebruikers van in vitro diagnostica bestaat echter nog onduidelijkheid over wat de nieuwste wetgeving op het gebied van medische hulpmiddelen voor hen gaat betekenen. In dit artikel wordt hierover informatie gegeven.

Wat wordt verstaan onder het begrip ‘in-vitro diagnosticum’?

Hierover bestaat nog wel eens verwarring. In (ziekenhuis)laboratia wordt voornamelijk in vitro diagnostiek gedaan, maar niet elk product of apparaat dat daarbij betrokken is, is een in vitro diagnosticum volgens het IVD-besluit. Artikel 1 van het besluit definieert een IVD als volgt: “Een medisch hulpmiddel dat een reagens, een reactief product, een kalibratiemateriaal, een controlemateriaal, een kit, een instrument, een apparaat, een toestel of een systeem is dat afzonderlijk of in combinatie wordt gebruikt endoor de fabrikant is bestemd om te worden gebruikt voor het in-vitro onderzoek van specimens die afkomstig zijn van het menselijk lichaam, met inbegrip van donorbloed, en –weefsel,uitsluitend of hoofdzakelijk met het doel om informatie te verschaffen:

over een fysiologische of pathologische toestand, of
over een aangeboren afwijking, of
om de veiligheid en de mate van verenigbaarheid met potentiële ontvangers te bepalen, of
om de uitwerking van therapeutische maatregelen te toetsen.

Het product moet bedoeld zijn om informatie ten behoeve van een diagnose te verschaffen en het materiaal waarop getest wordt, moet van een mens afkomstig zijn. Uiteindelijk bepaalt de fabrikant wat het doel van zijn product is en of het vanwege dat doel onder de wetgeving valt en dus CE-gemarkeerd moet worden. Het doel van het product moet blijken uit de productinformatie en de gebruiksinstructies.

Als een product voor in vitro diagnostiek voldoet aan de definitie, valt het onder deze nieuwe regelgeving. De wetgeving maakt echter een aantal uitzonderingen. Het IVD-besluit is namelijk niet van toepassing op een IVD dat uitsluitend wordt toegepast in één en dezelfde zorginstelling en binnen de bedrijfsruimte waarin het is vervaardigd of in een belendende ruimte, zonder dat er sprake is van aflevering aan een ander rechtspersoon. Hiervan is bijvoorbeeld sprake als een ziekenhuislaboratorium zelf een test maakt voor een specifieke patiënt of om vast te stellen welke bacterie een infectie op een afdeling veroorzaakt. Zodra de test echter ook aan een ander ziekenhuis wordt afgeleverd, is er sprake van ‘aflevering aan een andere rechtspersoon’ en geldt het IVD-besluit wel. Een tweede voorbeeld is een (referentie)laboratorium dat een specialistisch IVD produceert voor eigen gebruik, bijvoorbeeld om een werkproces te valideren. De producten hoeven in deze gevallen dan ook geen CE-markering te dragen.

Waar staan de letters CE voor?

Met de CE-markering geeft een fabrikant aan dat het product voldoet aan de essentiële eisen zoals deze in het IVD-besluit genoemd staan in onderdeel 1 van de bijlage.

Als een fabrikant, al dan niet door middel van normen, kan aantonen dat zijn product voldoet aan deze eisen, mag de CE-markering (Conformité Europeène) aangebracht worden. Voor de gebruiker houdt de CE-markering in dat deze ervan mag uitgaan dat het IVD voldoet aan de essentiële eisen voor veiligheid, doelmatigheid en gezondheid.

Vóór het aanbrengen van een CE-markering wordt een zogenaamde conformiteitbeoordelingsprocedure doorlopen. Een fabrikant mag niet altijd zelf bepalen of zijn producten aan de eisen voldoen. In onderdeel 2 van de bijlage van het IVD-Besluit staan specifieke IVD’s genoemd die worden beschouwd als hoogrisico diagnostica, zoals bijvoorbeeld HIV-testen en bloedgroep AB0 bepalingen, of die worden beschouwd als midden-risico diagnostica, zoals tumormarker PSA en bloedglucosemeters. Deze producten moeten eerst getest worden door een zogenoemde ‘aangemelde instantie’ die op het niveau van ontwerp, fabrikage of product kijkt of aan de gestelde eisen voldaan wordt. Dit geldt ook voor zelftesten, testen die door de ‘leek’ in de thuissituatie gedaan kunnen worden. Alle IVD’s die niet in lijst A of B staan en geen zelftest zijn, hebben volgens de wetgever een laag risico. Voor deze laatste groep mag de fabrikant zelf bepalen dat het product voldoet aan de essentiële eisen en vervolgens zijn product CE-markeren.

Soms staat achter het CE-teken een viercijferige code, wat betekent dat?

Deze code verwijst naar de aangemelde instantie die de conformiteitbeoordelingsprocedure uitgevoerd heeft. Aangemelde instanties (in het Engels notified bodies genoemd) zijn verantwoordelijk voor de juiste uitvoering van deze procedures. Zij worden door de lidstaten aangewezen en bij de Europese Commissie en de andere lidstaten als zodanig aangemeld. De aanwijzende lidstaat moet hebben vastgesteld dat de aangemelde instantie aan een aantal vastgestelde criteria over adequate deskundigheid en onafhankelijkheid voldoet. Pas als de aangemelde instantie zijn goedkeuring geeft, mag de CE-markering op het product aangebracht worden. De CE-markering moet aangebracht zijn, voordat het product de markt opgaat. Wanneer producten CE-gemarkeerd zijn na tussenkomst van een aangemelde instantie, staat achter het CE-teken de viercijferige code van deze betrokken instantie.

Mogen producten die zijn aangeduid als ‘for research use only’ ook gebruikt worden voor diagnostiek op menselijk materiaal?

Met de tekst ‘for research use only’ geeft de fabrikant aan dat zijn producten voor bijvoorbeeld wetenschappelijke doeleinden bestemd zijn en niet voor in vitro diagnostiek in de zin van de wetgeving. Deze producten hoeven niet CE-gemarkeerd te worden, ook al kiest een gebruiker ervoor ze wel toe te passen op humaan materiaal voor het stellen van een diagnose. Hierbij moeten wel twee kanttekeningen geplaatst worden. Een product dat ‘for research use only’ op de markt is gebracht, maar waarvan uit de productinformatie en gebruikersinstructies echter duidelijk blijkt dat het product een medisch doel heeft, bijvoorbeeld doordat duidelijke medische claims gemaakt worden, zal toch aan het IVD-besluit en dus aan de essentiële eisen moeten voldoen. De fabrikant zal dan toch de conformiteitbeoordelingsprocedure moeten doorlopen en het product van een CE-markering moeten voorzien. Als de Inspectie voor de Gezondheidszorg een dergelijk product tegenkomt kan zij maatregelen tegen de fabrikant treffen, omdat in die gevallen het IVD-besluit overtreden wordt. Overigens kan de Inspectie ook optreden indien een product de CE-markering bevat, terwijl het product niet voldoet aan de wettelijke definitie.

Een tweede kanttekening die gemaakt moet worden, is de volgende. Indien een product bestemd is ‘for research use only’, en er dus werkelijk geen sprake is van medische claims, maar een gebruiker besluit het product toch toe te passen op humaan materiaal om een diagnose te kunnen stellen, dan ligt de verantwoordelijkheid voor validatie van dit product voor het beoogde doel en voor het garanderen van een juiste uitkomst geheel bij de gebruiker. Deze zal zijn testuitslagen aantoonbaar moeten valideren en is volledig verantwoordelijk indien een uitkomst van een test niet in orde blijkt te zijn.

Op 7 december 2003 eindigt de eerste overgangstermijn, wat betekent dat voor degene die IVD’s toepast?

Het IVD-Besluit bepaalt dat na 7 december 2003 fabrikanten geen IVD’s meer op de markt mogen brengen (afleveren), die niet zijn voorzien van een CE-markering. Voor wederverkopers geldt deze overgangstermijn tot 7 december 2005. Kortom de wederverkoper heeft tot 7 december 2005 de tijd om zijn IVD-voorraden zonder CE-markering af te leveren. Na 7 december 2005 dienen alle IVD’s die worden afgeleverd te zijn voorzien van een CE-markering (uitgezonderd IVD’s die voor doeltreffendheidonderzoek bestemd zijn of die binnen één instelling of bedrijf worden geproduceerd en gebruikt). Met andere woorden; na 7 december 2003 kan de gebruiker nog steeds IVD-producten zonder CE-markering afgeleverd krijgen van de wederverkoper, maar na 7 december 2005 mag de gebruiker alleen nog CE-gemarkeerde IVD’s afgeleverd krijgen. De gebruiker heeft dus de mogelijkheid om een ongemarkeerd IVD dat voor de overgangstermijnen is afgeleverd, ook na de definitieve overgangstermijn van 7 december 2005 nog voor het eerst toe te passen. Ook deze IVD’s zijn onder veiligheidseisen geproduceerd, de gebruiker kan deze IVD’s dan ook zonder meer gebruiken/toepassen.

Veel producten zijn al voor de overgangstermijnen CE-gemarkeerd. Er zijn echter producten die voor de komst van het IVD-besluit al CE-gemarkeerd waren en dus nog niet aan de essentieële eisen voldoen. Het gaat hier om producten die gebruik maken van electriciteit en die voldoen aan de richlijn voor electromagnetische compatibiliteit. Bloedglucosemeters hebben bijvoorbeeld een CE-markering volgens deze richtlijn. Een bloedglucosemeter is echter een zelftest en moet door een aangemelde instantie gekeurd worden. Als vervolgens aan alle eisen wordt voldaan en de conformiteitbeoordelingsprocedure is volledig doorlopen, komt achter het CE-teken de viercijferige code van de aangemelde instantie te staan. Daarnaast zullen fabrikanten veelal in hun gebruikersinstructies aangeven aan welke richtlijnen en eisen is voldaan.

Zullen er producten van de markt verdwijnen?

Producten CE-markeren wordt voor bestaande producten beschouwd als een kostbaar en tijdrovend proces. De mogelijkheid bestaat dan ook dat bepaalde producten van de markt verdwijnen, omdat de fabrikant besluit dat het niet rendabel is om voor een product, waarvan de afzet klein is, de conformiteitbeoordelingsprocedure te doorlopen en het product CE te markeren. Alle producten die vanaf 7 december 2003 nog in het distributiekanaal zitten, kunnen tot 7 december 2005 nog wel verkocht worden.

Voor sommige producten die ik als gebruiker toepas, beweert de fabrikant dat een CE-markering niet nodig is, klopt dat?

Zoals in de eerste vraag over wat verstaan wordt onder ‘in-vitro diagnosticum’ al is aangegeven, is niet elk product of apparaat dat bij in-vitro diagnostiek gebruikt wordt een IVD in de zin van de wetgeving. Voor diverse producten is het beoogde gebruik of ‘intended use’ te algemeen om onder het IVD-besluit te vallen. Hierbij kan gedacht worden aan verschillende kweekmedia of laboratoriumbenodigdheden als pipetten of centrifuges. Deze producten kunnen voor verschillende doeleinden en in verschillende industrieën gebruikt worden. De gezondheidszorg kan hier één van zijn, maar alleen als de fabrikant specifiek aangeeft dat zijn product ook voor het stellen van een specifieke diagnose op humaan materiaal gebruikt kan worden, valt het product onder het IVD-besluit. Het IVD moet dan dus wel binnen de definitie passen en voldoen aan alle essentiële eisen. Met andere woorden; het product moet wel dusdanige eigenschappen hebben dat het geschikt is voor toepassing in de gezondheidszorg en kan niet binnen het IVD-besluit gebracht worden door simpelweg alleen de CE-markering aan te brengen.

Samengevat

Niet elk product dat in de in vitro diagnostiek wordt gebruikt, is een IVD in de zin van de wetgeving en is dus ook niet als zodanig CE-gemarkeerd;

De CE-markering geeft aan dat een IVD voldoet aan de essentiële eisen voor doelmatigheid, veiligheid en gezondheid;
De producent/fabrikant mag na 7 december 2003 geen IVD’s meer op de markt brengen zonder CE-markering;
De wederverkoper mag na 7 december 2003 geen IVD’s meer afgeleverd krijgen van fabrikanten waarop geen CE-markering is aangebracht en de wederverkoper mag tot 7 december 2005 zijn voorraden verkopen. Tot deze datum kan een laboratorium ongemarkeerde producten dus gewoon accepteren;
Ongemarkeerde producten die voor de overgangstermijnen bij de (eind)gebruiker zijn afgeleverd zijn niet per definitie onveilig. Deze kunnen dus gewoon gebruikt worden als de houdbaarheidsdatum nog niet is verlopen.

Deze tekst is opgesteld door:

R. Meerburg, Ministerie van VWS, Directie Geneesmiddelen en Medische Technologie
L.M. de Vries, Inspectie voor de Gezondheidszorg, Cluster Medische Technologie